Lệ làng Đông Đằng: Sức mạnh cộng đồng giữ rừng nghiến cổ thụ trăm năm

Bảo vệ rừng nghiến nguyên sinh tại làng Đông Đằng không chỉ là nhiệm vụ hành chính mà là sự kết tinh từ niềm tin tâm linh và những quy ước cộng đồng nghiêm khắc truyền đời.

Giữa thung lũng Bắc Sơn thơ mộng, có một ngôi làng của người Tày mang tên Đông Đằng, nơi mà ranh giới giữa con người và thiên nhiên được phân định không phải bằng những hàng rào kẽm gai, mà bằng một “luật lệ vô hình” nhưng đầy quyền năng. Tại đây, khu rừng nghiến nguyên sinh hàng trăm năm tuổi vẫn đứng vững, xanh mướt và vẹn nguyên trước mọi cám dỗ của vật chất.

Kho báu xanh trên núi đá vôi cổ

Khu rừng nguyên sinh tại Đông Đằng trải rộng trên 13,3 ha, bao phủ những ngọn núi đá vôi cổ cao trung bình 600m. Đây là nơi trú ngụ của 184 cây nghiến cổ thụ với đường kính dao động từ 0,2m đến 2,04m. Trong danh mục phân loại của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, nghiến thuộc nhóm IIA - loài nguy cấp, quý, hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Điểm đặc biệt thu hút những tay săn gỗ chính là những khối “nu gỗ” dị dạng trên thân cây. Những đường vân cuộn xoắn tuyệt đẹp này thường được giới chế tác đồ mỹ nghệ và phong thủy định giá rất cao. Tuy nhiên, đối với người dân Đông Đằng, những khối nu ấy là một phần linh hồn của rừng, tuyệt đối không thể xâm phạm.

“Hội hiếu” - Thiết chế quyền lực giữ kỷ cương làng bản

Tại sao một khu rừng quý hiếm lại có thể an toàn trong hàng thế kỷ? Câu trả lời nằm ở “Hội hiếu” - một thiết chế cộng đồng đặc trưng của người Tày. Không đơn thuần là tổ chức lo việc tang ma, hiếu hỉ, Hội hiếu đóng vai trò như một “tòa án lương tâm” và là sợi dây gắn kết bền chặt nhất giữa 138 hộ dân trong làng.

Quy ước của làng rất đơn giản nhưng khắt khe: Không được mang bất cứ thứ gì ra khỏi rừng, kể cả một cành gỗ mục. Hình phạt cho việc vi phạm được chia làm hai cấp độ:

• Vi phạm lần đầu: Phạt tiền (tối thiểu 500.000 đồng) và bị nhắc nhở công khai trước toàn thể dân làng.
• Tái phạm lần hai: Đây là hình phạt nặng nề nhất - bị khai trừ khỏi Hội hiếu.

Trong văn hóa cộng đồng, việc bị loại khỏi Hội hiếu đồng nghĩa với việc bị cô lập hoàn toàn. Khi gia đình có tang lễ, sẽ không có ai khiêng quan tài; khi có việc trọng đại, sẽ không có sự tương trợ từ bản làng. Nỗi sợ bị tách rời khỏi cộng đồng lớn hơn nhiều so với bất kỳ hình phạt hành chính nào, khiến mọi thành viên, từ người già đến trẻ nhỏ, đều tự giác tuân thủ.

Niềm tin tâm linh và tri thức bản địa

Bên cạnh luật lệ, sự tồn tại của rừng nghiến còn dựa trên tri thức bản địa sâu sắc. Ngay từ những ngày đầu khai khẩn, người Tày đã nhận ra bộ rễ khỏe của cây nghiến có khả năng ôm chặt đá vôi, ngăn xói lở và chống sạt lở đất mùa mưa lũ. Bảo vệ rừng chính là bảo vệ mạng sống của chính mình.

Hơn thế nữa, niềm tin vào thần linh cũng là một “lá chắn” hiệu quả. Người dân thờ phụng Ông Đuôi - vị thần đại diện cho núi rừng. Tại cửa rừng, phiến đá cổ khắc chữ chưa giải nghĩa cùng bát hương đá là nơi linh thiêng mà không ai dám mạo phạm. Những câu chuyện về việc người xâm phạm rừng bị “ma nhập” hay ngẩn ngơ như mất hồn đã trở thành lời cảnh báo tâm linh đầy sức nặng đối với những kẻ có ý định phá hoại.

Sự giao thoa giữa Lệ làng và Pháp luật hiện đại

Từ năm 2013, để tăng cường quản lý, ngành chức năng đã tiến hành đánh số toàn bộ cây nghiến trong rừng. Một Tổ bảo vệ rừng gồm lực lượng chuyên trách và trai tráng trong thôn được thành lập, thực hiện tuần tra định kỳ hàng tháng, đặc biệt siết chặt vào mùa khô.

Sự phối hợp này tạo nên một hệ thống phòng thủ hai lớp: Một bên là sự giám sát chặt chẽ của nhà nước, một bên là “mắt xích” con người. Vì mọi lối vào rừng đều đi qua làng, bất kỳ người lạ nào xuất hiện đều bị phát hiện ngay lập tức. Ngay cả những sự cố thiên tai như đợt sâu róm tấn công năm 2020 cũng được người dân phát hiện sớm để kịp thời phối hợp với cơ quan chức năng phun thuốc sinh học cứu rừng.

Hướng tới phát triển bền vững từ giá trị nguyên bản

Với thu nhập bình quân 56 triệu đồng/người/năm từ thuốc lá và hoa màu, người dân Đông Đằng không còn quá áp lực về kinh tế để phải khai thác rừng. Trong định hướng tương lai, địa phương dự kiến phát triển du lịch sinh thái, xây dựng tuyến đường tham quan rừng nghiến. Tuy nhiên, nguyên tắc bất di bất dịch là: Phát triển nhưng không làm thay đổi hiện trạng.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Câu chuyện của làng Đông Đằng là một bài học quý giá về quản trị tài nguyên dựa vào cộng đồng. Khi con người coi rừng là một phần của huyết thống, là nơi trú ngụ của thần linh và là bảo hiểm cho sự an cư, họ sẽ bảo vệ nó bằng mọi giá, kể cả khi không có sự hiện diện của các lực lượng chức năng.

Theo bạn, mô hình bảo vệ rừng dựa trên thiết chế cộng đồng như “Hội hiếu” có thể áp dụng rộng rãi ở các vùng miền khác tại Việt Nam hay không? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao rừng nghiến ở làng Đông Đằng lại được bảo tồn nguyên vẹn suốt trăm năm?Nhờ sự kết hợp giữa tri thức bản địa (biết rừng chống sạt lở), niềm tin tâm linh (thờ thần Ông Đuôi) và đặc biệt là thiết chế ‘Hội hiếu’ với những quy ước cộng đồng nghiêm khắc.

Hình phạt nặng nhất cho người vi phạm quy ước bảo vệ rừng tại đây là gì?Hình phạt nặng nhất là bị khai trừ khỏi Hội hiếu, đồng nghĩa với việc bị cộng đồng cô lập và không nhận được sự hỗ trợ trong các việc hệ trọng như tang ma, hiếu hỉ.

Hiện nay rừng nghiến Đông Đằng được quản lý như thế nào?Rừng được quản lý song song: Nhà nước đánh số cây, lập Tổ tuần tra bảo vệ rừng phối hợp cùng trai tráng trong thôn, kết hợp với việc duy trì hương ước và quy ước cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao rừng nghiến ở làng Đông Đằng lại được bảo tồn nguyên vẹn suốt trăm năm?

Nhờ sự kết hợp giữa tri thức bản địa (biết rừng chống sạt lở), niềm tin tâm linh (thờ thần Ông Đuôi) và đặc biệt là thiết chế ‘Hội hiếu’ với những quy ước cộng đồng nghiêm khắc.

Hình phạt nặng nhất cho người vi phạm quy ước bảo vệ rừng tại đây là gì?

Hình phạt nặng nhất là bị khai trừ khỏi Hội hiếu, đồng nghĩa với việc bị cộng đồng cô lập và không nhận được sự hỗ trợ trong các việc hệ trọng như tang ma, hiếu hỉ.

Hiện nay rừng nghiến Đông Đằng được quản lý như thế nào?

Rừng được quản lý song song: Nhà nước đánh số cây, lập Tổ tuần tra bảo vệ rừng phối hợp cùng trai tráng trong thôn, kết hợp với việc duy trì hương ước và quy ước cộng đồng.