Vì sao dầu diesel là 'gót chân Achilles' của kinh tế toàn cầu?

Tình trạng thiếu hụt dầu diesel đang trở thành nỗi ám ảnh đối với kinh tế toàn cầu vì đây là nhiên liệu huyết mạch vận hành toàn bộ hệ thống vận tải, sản xuất và nông nghiệp.

Trong khi công chúng thường lo lắng về giá xăng tăng khiến chi phí đi lại cá nhân đắt đỏ, các chuyên gia năng lượng lại nhìn thấy một rủi ro khủng khiếp hơn nhiều: sự đứt gãy nguồn cung diesel. Nếu xăng là “mạch máu” của đời sống sinh hoạt, thì diesel chính là “xương sống” của nền kinh tế công nghiệp.

Sự khác biệt cốt lõi: Cầu co giãn và Cầu không co giãn

Để hiểu tại sao thị trường lại “sợ” thiếu diesel hơn xăng, chúng ta cần phân tích bản chất của nhu cầu tiêu thụ. Xăng chủ yếu phục vụ phương tiện cá nhân. Khi giá xăng leo thang, người tiêu dùng có xu hướng thắt chặt chi tiêu, chuyển sang phương tiện công cộng hoặc hạn chế di chuyển. Đây gọi là nhu cầu có tính co giãn cao.

Ngược lại, dầu diesel là nhiên liệu cho xe tải hạng nặng, tàu biển, máy xúc, máy cày và các dây chuyền sản xuất công nghiệp. Những hoạt động này không thể dừng lại chỉ vì giá nhiên liệu tăng. Một chiếc xe container chở hàng thực phẩm hay một chiếc máy gặt trong mùa vụ không thể “đợi giá giảm mới hoạt động”. Do đó, nhu cầu diesel là cầu không co giãn, khiến bất kỳ sự sụt giảm nguồn cung nào cũng ngay lập tức tạo ra cú sốc giá và gây tê liệt chuỗi cung ứng.

Điểm nghẽn nguồn cung: Khi các “ông lớn” không thể bù đắp

Thực tế cho thấy, mức tăng giá của diesel (khoảng 45%) thường cao hơn xăng (35%) trong các giai đoạn khủng hoảng. Điều này xuất phát từ những hạn chế mang tính cấu trúc trong chuỗi cung ứng:

• Sự phụ thuộc vào vùng Vịnh: Các quốc gia vùng Vịnh sở hữu loại dầu thô đặc thù, cực kỳ phù hợp để tinh luyện ra diesel và nhiên liệu bay. Khi xung đột địa chính trị xảy ra tại đây, nguồn cung diesel bị đánh trực diện, trong khi xăng vốn dồi dào hơn và ít nhạy cảm hơn với biến động từ khu vực này.
• Chiến lược nội địa của Trung Quốc: Là một trong số ít quốc gia có năng lực tinh luyện diesel lớn, nhưng Trung Quốc thường ưu tiên đảm bảo an ninh năng lượng trong nước và hạn chế xuất khẩu khi có biến động, khiến thị trường quốc tế mất đi một “van an toàn” quan trọng.
• Hạn chế từ phía Mỹ: Mặc dù là cường quốc dầu mỏ, nhưng dầu thô của Mỹ (shale oil) lại phù hợp để sản xuất xăng hơn là diesel. Vì vậy, Mỹ không thể nhanh chóng chuyển đổi cơ cấu sản xuất để gánh vác phần thiếu hụt diesel toàn cầu.

Rào cản kỹ thuật: Nhà máy lọc dầu không thể “xoay trục” tức thì

Một hiểu lầm phổ biến là các nhà máy lọc dầu có thể dễ dàng điều chỉnh tỷ lệ sản xuất từ xăng sang diesel khi thị trường yêu cầu. Trên thực tế, điều này là bất khả thi trong ngắn hạn. Cấu hình của một nhà máy lọc dầu được thiết kế cố định dựa trên công nghệ và loại dầu thô đầu vào. Việc thay đổi tỷ trọng sản phẩm đòi hỏi sự đầu tư khổng lồ về hạ tầng và thời gian nâng cấp kéo dài hàng năm trời.

Theo ông Joe DeLaura, Chiến lược gia năng lượng toàn cầu tại Rabobank, sự thiếu hụt diesel và nhiên liệu hàng không hiện nay là một bài toán khó vì nguồn cung xăng vẫn tương đối dồi dào, nhưng không thể “biến” xăng thành diesel để bù đắp khoảng trống.

Nhận định chuyên gia: Rủi ro từ eo biển Hormuz và triển vọng phục hồi

Điểm nóng nhất hiện nay chính là eo biển Hormuz. Đây là “yết hầu” của năng lượng thế giới; bất kỳ sự tắc nghẽn nào tại đây cũng sẽ khiến giá diesel nhảy vọt, kéo theo lạm phát chi phí vận chuyển toàn cầu. Khi giá vận tải tăng, giá thực phẩm và hàng hóa tiêu dùng cũng sẽ tăng theo, tạo ra một vòng xoáy lạm phát nguy hiểm.

Góc nhìn chuyên sâu: Để tái cân bằng thị trường, thế giới không chỉ cần hòa bình địa chính trị mà còn cần một chiến lược đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu thay thế cho công nghiệp. Quá trình này sẽ mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, để đưa thị trường diesel trở lại trạng thái ổn định.

Theo bạn, liệu việc chuyển đổi sang xe tải điện hay hydro có phải là giải pháp dài hạn để xóa bỏ “gót chân Achilles” này của nền kinh tế? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận.