Xây dựng không gian văn hóa đọc: Đừng để "hình thức" lấn át "thực chất"

Xây dựng không gian văn hóa đọc không chỉ đơn thuần là lắp đặt các ki-ốt sách, mà đòi hỏi một tư duy quy hoạch bài bản, kết nối cộng đồng và vận hành linh hoạt để thành công.

Việc Đường sách Bình Tân tạm dừng hoạt động chỉ sau một năm ra mắt là một hồi chuông cảnh báo về cách chúng ta triển khai các dự án văn hóa cộng đồng hiện nay. Từng được kỳ vọng là điểm nhấn trong Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 4, đồng thời là công trình chào mừng kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam (30/4/1975-30/4/2025), nhưng thực tế vận hành lại cho thấy một khoảng cách quá lớn giữa bản vẽ thiết kế và nhu cầu thực tế của người dân.

Những “điểm nghẽn” khiến không gian văn hóa bị quay lưng

Theo báo cáo từ UBND phường An Lạc, con số thống kê cho thấy một thực trạng đáng buồn: trung bình mỗi ngày chỉ có khoảng 10 người ghé thăm, thậm chí có những ngày hoàn toàn vắng bóng khách. Tại sao một công trình được đầu tư bài bản theo chủ trương lại rơi vào tình trạng “đìu hiu”? Phân tích sâu hơn, chúng ta thấy rõ 3 sai lầm cốt lõi trong khâu quy hoạch và vận hành:

1. Vị trí “đóng” và rào cản tiếp cận

Một trong những sai lầm nghiêm trọng nhất là việc đặt đường sách trong khuôn viên Công ty TNHH Y tế Hoa Lâm Shangri-La. Trong quy hoạch đô thị, khái niệm “luồng giao thông tự nhiên” (natural footfall) là yếu tố sống còn. Việc công ty đặt chốt rào chắn tại cổng bảo vệ đã vô tình tạo ra một “bức tường tâm lý”, khiến khách tham quan cảm thấy e dè và gặp khó khăn khi ra vào. Một không gian văn hóa muốn sống sót phải là một không gian mở, chào đón và dễ tiếp cận.

2. Thiếu hụt hệ sinh thái tiện ích bổ trợ

Sách không thể tồn tại đơn độc. Một đường sách thành công cần một “hệ sinh thái” xung quanh để giữ chân khách hàng. Tại Đường sách Bình Tân, sự thiếu vắng các công trình phụ trợ như bãi giữ xe, nhà vệ sinh, sân khấu ngoài trời hay các gian cà-phê sách đã khiến nơi đây trở thành một điểm dừng chân tạm thời thay vì một điểm đến trải nghiệm. Khi thiếu đi các yếu tố “tiện” và “thú vị”, người dân sẽ không có lý do để quay lại lần thứ hai.

3. Sự hời hợt trong thu hút đối tác vận hành

Hiện trạng ¹⁰⁄₁₂ ki-ốt bỏ trống là minh chứng cho việc thiếu chiến lược thu hút các nhà xuất bản và đơn vị phát hành. Khi cơ sở hạ tầng không đảm bảo và lưu lượng khách thấp, các đơn vị kinh doanh sách sẽ không mặn mà tham gia, tạo thành một vòng quẩn quanh: không có sách hay \(rightarrow\) không có khách \(rightarrow\) không có đơn vị thuê ki-ốt.

Bài học cho việc phát triển mô hình đường sách bền vững

TP.HCM vốn dẫn đầu cả nước về phát triển không gian văn hóa đọc với nhiều mô hình thành công. Tuy nhiên, bài học từ Bình Tân cho thấy chúng ta cần thay đổi tư duy từ “xây cho có” sang “xây để dùng”. Để một không gian sách thực sự lan tỏa giá trị, cần tập trung vào các trụ cột sau:

• Quy hoạch dựa trên trải nghiệm người dùng: Lựa chọn vị trí thuận lợi, giao thông thông thoáng và tuyệt đối không tạo ra rào cản vật lý hay tâm lý cho người tiếp cận.
• Đa dạng hóa hoạt động tương tác: Thay vì chỉ bán sách, cần tổ chức các sự kiện văn hóa định kỳ, buổi giao lưu tác giả, workshop cho trẻ em hoặc các triển lãm nghệ thuật để tạo ra “lý do’ để khách hàng ghé thăm.
• Xây dựng bộ tiêu chí vận hành chi tiết cho cấp phường: Thành phố cần có hướng dẫn cụ thể về mô hình tổ chức, từ tiêu chuẩn cơ sở vật chất đến phương thức quản lý, tránh việc triển khai rập khuôn, máy móc không phù hợp với đặc thù từng địa phương.

Việc Đảng ủy phường An Lạc chấp thuận tạm dừng hoạt động để tìm kiếm địa điểm mới là một quyết định đúng đắn và quyết liệt. Thay vì cố gắng duy trì một mô hình không hiệu quả, việc dám nhìn thẳng vào sai sót để tái cấu trúc sẽ mang lại giá trị bền vững hơn cho cộng đồng.

Góc nhìn chuyên gia: Một đường sách không nên được nhìn nhận như một dự án xây dựng dân dụng, mà phải được coi là một “thực thể sống”. Linh hồn của đường sách không nằm ở những ki-ốt bằng gỗ hay mái che, mà nằm ở luồng sinh khí của sự giao lưu tri thức. Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng, mọi công trình dù hoành tráng đến đâu cũng sẽ trở thành những “di tích’ vô hồn.

Theo bạn, một không gian đọc lý tưởng cho giới trẻ hiện nay cần những yếu tố gì ngoài những kệ sách? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi!